क्रमिक प्रशिक्षण
A Gradual Training
धर्म—बुद्धले सिकाउनुभएको सत्य—निरन्तर अभ्यासबाट क्रमशः खुल्दै जान्छ। अप्रशिक्षित र तयार नभएको मनमा बोध अकस्मात् चट्याङ परेझैँ उत्पन्न हुँदैन भनी बुद्धले धेरैपटक प्रस्ट पार्नुभएको छ। बरु यो धेरै चरण भएको लामो यात्राको पूर्णता हो:[१]
The Dhamma, the truth taught by the Buddha, is uncovered gradually through sustained practice. The Buddha made clear many times that Awakening does not occur like a bolt out of the blue to the untrained and unprepared mind. Rather, it culminates a long journey of many stages:[1]
जसरी महासागरको तटीय तल बिस्तारै गहिरिँदै जान्छ, त्यसको ढलान क्रमिक हुन्छ, झुकाव पनि क्रमिक हुन्छ र लामो दूरीपछि मात्र अकस्मात् गहिराइ आउँछ; त्यसैगरी यस धर्म-विनयमा क्रमिक प्रशिक्षण, क्रमिक आचरण र क्रमिक प्रगति हुन्छ, अनि लामो अभ्यासपछि मात्र यथार्थ ज्ञानको साक्षात्कार हुन्छ।
Just as the ocean has a gradual shelf, a gradual slope, a gradual inclination, with a sudden drop-off only after a long stretch, in the same way this Doctrine and Discipline (dhamma-vinaya) has a gradual training, a gradual performance, a gradual progression, with a penetration to gnosis only after a long stretch.
— Ud 5.5
— Ud 5.5
भिक्षुहरू, ज्ञानको प्राप्ति एकैपटक हुन्छ भनेर म भन्दिनँ। बरु क्रमिक प्रशिक्षण, क्रमिक कर्म र क्रमिक अभ्यासपछि ज्ञान प्राप्त हुन्छ। अनि क्रमिक प्रशिक्षण, क्रमिक कर्म र क्रमिक अभ्यासपछि ज्ञान कसरी प्राप्त हुन्छ? यहाँ श्रद्धा उत्पन्न भएपछि व्यक्ति [गुरुकहाँ] जान्छ। गएपछि नजिक हुन्छ। नजिक भएपछि कान थाप्छ। कान थापेपछि धर्म सुन्छ। धर्म सुनेपछि त्यसलाई सम्झेर राख्छ। सम्झेर राखेपछि शिक्षाहरूको अर्थ गहिरोसँग बुझ्छ। अर्थ गहिरोसँग बुझेपछि शिक्षाहरूमाथि विचार गर्दै तिनसँग सहमत हुन्छ। विचारद्वारा सहमति भएपछि अभिलाषा उत्पन्न हुन्छ। अभिलाषा उत्पन्न भएपछि इच्छुक हुन्छ। इच्छुक भएपछि मनन गर्छ। मनन गरेपछि प्रयत्न गर्छ। प्रयत्न गरेपछि परम सत्यलाई शरीरद्वारा साक्षात्कार गर्छ र प्रज्ञाद्वारा गहिरोसँग बुझेर त्यसलाई देख्छ।
Monks, I do not say that the attainment of gnosis is all at once. Rather, the attainment of gnosis is after gradual training, gradual action, gradual practice. And how is there the attainment of gnosis after gradual training, gradual action, gradual practice? There is the case where, when conviction has arisen, one visits [a teacher]. Having visited, one grows close. Having grown close, one lends ear. Having lent ear, one hears the Dhamma. Having heard the Dhamma, one remembers it. Remembering, one penetrates the meaning of the teachings. Penetrating the meaning, one comes to an agreement through pondering the teachings. There being an agreement through pondering the teachings, desire arises. When desire has arisen, one is willing. When one is willing, one contemplates. Having contemplated, one makes an exertion. Having made an exertion, one realizes with the body the ultimate truth and, having penetrated it with discernment, sees it.
— MN 70
— MN 70
बुद्धका शिक्षाहरूमा क्रमिक विकासको यो धारणा व्याप्त छ। असङ्ख्य सुत्तमा विभिन्न रूपमा भेटिने उहाँको “क्रमिक उपदेश” (अनुपुब्बी-कथा) विधिले सधैँ एउटै क्रम पछ्याउँछ: नवप्रवेशीहरूलाई आधारभूत सिद्धान्तबाट क्रमशः गहनतर शिक्षातर्फ, चार आर्यसत्यको पूर्णता र निर्वाणको पूर्ण साक्षात्कारसम्म डोर्याउनु।
The Buddha's teachings are infused with this notion of gradual development. His method of "gradual instruction" (anupubbi-katha), which appears in various forms in countless suttas, always follows the same arc: he guides newcomers from first principles through progressively more advanced teachings, all the way to the fulfillment of the Four Noble Truths and the full realization of nibbana:
तब भगवान्ले सम्पूर्ण सभाको चित्तलाई आफ्नो चित्तले समेटेर आफैँलाई सोध्नुभयो, “अहिले यहाँ धर्म बुझ्न सक्षम को छ?” उहाँले सभामा कुष्ठरोगी सुप्पबुद्धलाई बसेको देख्नुभयो। देखेपछि उहाँलाई यस्तो विचार आयो, “यहाँ यो व्यक्ति धर्म बुझ्न सक्षम छ।” त्यसैले कुष्ठरोगी सुप्पबुद्धलाई लक्ष्य गरेर उहाँले क्रमिक उपदेश दिनुभयो—दानको कुरा, शीलको कुरा, स्वर्गको कुरा; इन्द्रियकामनाहरूका दोष, हीनता र मलिनता तथा नैष्क्रम्यका लाभ बताउनुभयो। त्यसपछि सुप्पबुद्धको मन तयार, लचिलो, नीवरणबाट मुक्त, प्रफुल्ल र उज्यालो भएको देखेर उहाँले बुद्धहरूको विशेष धर्मोपदेश दिनुभयो—दुःख, समुदय, निरोध र मार्ग। अनि जसरी दागरहित सफा कपडाले रङ राम्ररी ग्रहण गर्छ, त्यसैगरी कुष्ठरोगी सुप्पबुद्ध त्यही आसनमा बसिरहेकै बेला उसमा धूलोरहित, मलरहित धर्मचक्षु उत्पन्न भयो: “जुनसुकै कुरा उत्पत्ति हुने स्वभावको छ, ती सबै निरोध हुने स्वभावका छन्।”
Then the Blessed One, having encompassed the awareness of the entire assembly with his awareness, asked himself, "Now who here is capable of understanding the Dhamma?" He saw Suppabuddha the leper sitting in the assembly, and on seeing him the thought occurred to him, "This person here is capable of understanding the Dhamma." So, aiming at Suppabuddha the leper, he gave a step-by-step talk, i.e., a talk on giving, a talk on virtue, a talk on heaven; he declared the drawbacks, degradation, & corruption of sensual passions, and the rewards of renunciation. Then when he saw that Suppabuddha the leper's mind was ready, malleable, free from hindrances, elated, & bright, he then gave the Dhamma-talk peculiar to Awakened Ones, i.e., stress, origination, cessation, & path. And just as a clean cloth, free of stains, would properly absorb a dye, in the same way, as Suppabuddha the leper was sitting in that very seat, the dustless, stainless Dhamma eye arose within him, "Whatever is subject to origination is all subject to cessation."
— Ud 5.3
— Ud 5.3
यस “क्रमिक प्रशिक्षण” (अनुपुब्बी-सिक्खा) को प्रत्येक चरणमा साधकले कारण र परिणामको नियम—कर्म, जुन सम्यक् दृष्टिको आधारशिला हो—को नयाँ र महत्त्वपूर्ण आयाम पत्ता लगाउँछ। त्यसैले बुद्धका सम्पूर्ण शिक्षाहरूलाई क्रमबद्ध रूपमा बुझ्न यो अत्यन्त उपयोगी ढाँचा हो।
At each stage of this "gradual training" (anupubbi-sikkha), the practitioner discovers a new and important dimension of the law of cause-and-effect — kamma, the cornerstone of Right View. It is thus a very useful organizing framework with which to view the entirety of the Buddha's teachings.
क्रमिक प्रशिक्षण उदारताको अभ्यासबाट सुरु हुन्छ। यसले बोध नपुगेका साधकका दृष्टि, इन्द्रियभोग तथा अकुशल विचार र व्यवहारका ढाँचाहरूमा टाँसिने बानीलाई कमजोर पार्ने लामो प्रक्रिया सुरु गर्न सहयोग गर्छ। त्यसपछि शीलको विकास हुन्छ—इन्द्रियसंयमको आधारभूत तह, जसले साधकलाई आफ्नो बारेमा स्वस्थ र भरोसायोग्य बुझाइ विकसित गर्न सहयोग गर्छ। यस स्तरको आत्मसम्मानबाट उत्पन्न मनको शान्ति मार्गमा हुने सबै भावी प्रगतिको आधार बन्छ। अब साधकले बुझ्छ कि केही प्रकारका सुख इन्द्रियतृप्तिले दिन सक्ने जुनसुकै सुखभन्दा गहिरा र बढी भरपर्दा छन्; उदारता र शीलबाट उत्पन्न सुखले स्वर्गमा पुनर्जन्मसम्म लैजान सक्छ—शाब्दिक वा रूपक अर्थमा। तर अन्ततः साधकले यस्तै सुखमा पनि अन्तर्निहित दोषहरू चिन्न थाल्छ: कल्याणकारी अवस्थामा पुनर्जन्म हुनु जति राम्रो भए पनि त्यसले दिने सुख वास्तविक र चिरस्थायी हुँदैन, किनकि त्यो त्यस्ता सर्तमा निर्भर हुन्छ जसमाथि अन्ततः उसको नियन्त्रण हुँदैन। यो प्रशिक्षणको निर्णायक मोड हो, जब साधकले वास्तविक सुख भौतिक र इन्द्रियभोगको क्षेत्रमा कहिल्यै पाइनेछैन भन्ने बुझ्न थाल्छ। सर्तरहित सुखतर्फ जाने एक मात्र सम्भव बाटो नैष्क्रम्यमा छ—इन्द्रियभोगको क्षेत्रबाट फर्केर, परिचित तल्ला प्रकारका सुखलाई त्यागी अझ धेरै फलदायी र श्रेष्ठ सुख रोज्नुमा। अब बल्ल साधक चार आर्यसत्यको शिक्षा ग्रहण गर्न परिपक्व हुन्छ; ती सत्यले सर्वोच्च सुख, निर्वाण, साक्षात्कार गर्न आवश्यक मानसिक प्रशिक्षणको मार्ग बताउँछन्।
The gradual training begins with the practice of generosity, which helps begin the long process of weakening the unawakened practitioner's habitual tendencies to cling — to views, to sensuality, and to unskillful modes of thought and behavior. This is followed by the development of virtue, the basic level of sense-restraint that helps the practitioner develop a healthy and trustworthy sense of self. The peace of mind born from this level of self-respect provides the foundation for all further progress along the path. The practitioner now understands that some kinds of happiness are deeper and more dependable than anything that sense-gratification can ever provide; the happiness born of generosity and virtue can even lead to rebirth in heaven — either literal or metaphorical. But eventually the practitioner begins to recognize the intrinsic drawbacks of even this kind of happiness: as good as rebirth in wholesome states may be, the happiness it brings is not a true and lasting one, for it relies on conditions over which he or she ultimately has no control. This marks a crucial turning point in the training, when the practitioner begins to grasp that true happiness will never be found in the realm of the physical and sensual world. The only possible route to an unconditioned happiness lies in renunciation, in turning away from the sensual realm, by trading the familiar, lower forms of happiness for something far more rewarding and noble. Now, at last, the practitioner is ripe to receive the teachings on the Four Noble Truths, which spell out the course of mental training required to realize the highest happiness: nibbana.
धेरै पाश्चात्य व्यक्तिहरूको बुद्धका शिक्षासँग पहिलो भेट ध्यानशिविरमा हुन्छ। त्यहाँ सामान्यतः सम्यक् स्मृति र सम्यक् समाधिका कुशल गुण कसरी विकास गर्ने भन्ने निर्देशनबाट सुरु गरिन्छ। यी गुण जति महत्त्वपूर्ण भए पनि बुद्धले आफ्नो क्रमिक प्रशिक्षणको लगभग अन्त्यमा तिनलाई राख्नुभएको छ भन्ने ध्यान दिनुपर्छ। यसको अर्थ प्रस्ट छ: ध्यानको अभ्यासबाट अधिकतम लाभ लिन र बोधका लागि आवश्यक सबै गुण पूर्ण परिपक्व बनाउन आधारभूत तयारीलाई उपेक्षा गर्नु हुँदैन। यो प्रक्रियाको छोटो बाटो छैन।
Many Westerners first encounter the Buddha's teachings on meditation retreats, which typically begin with instructions in how to develop the skillful qualities of right mindfulness and right concentration. It is worth noting that, as important as these qualities are, the Buddha placed them towards the very end of his gradual course of training. The meaning is clear: to reap the most benefit from meditation practice, to bring to full maturity all the qualities needed for Awakening, the fundamental groundwork must not be overlooked. There is no short-cutting this process.
बुद्धको छ चरणको क्रमिक प्रशिक्षणको थप विवरण यस्तो छ:
Here is the Buddha's six-stage gradual training in more detail:
उदारता (दान)
Generosity (dana)
नैतिक आचरण (शील)
Virtue (sila)
पञ्चशील
अष्टशील
दशशील
उपोसथ पालनका दिनहरू
स्वर्ग (सग्ग)
Heaven (sagga)
अस्तित्वका एकतीस लोक
दोषहरू (आदीनव)
Drawbacks (adinava)
त्याग (नैष्क्रम्य)
Renunciation (nekkhamma)
चार आर्यसत्य (चत्तारि अरियसच्चानि)
The Four Noble Truths (cattari ariya saccani)
दुःख आर्यसत्य (दुक्ख अरियसच्च)
The Noble Truth of Dukkha (dukkha ariya sacca)
दुःख
पुनर्जन्मको चक्र (संसार)
The round of rebirth (samsara)
दुःखको कारणको आर्यसत्य (दुक्खसमुदय अरियसच्च)
The Noble Truth of the Cause of Dukkha (dukkha samudayo ariya sacca)
तृष्णा (तण्हा)
Craving (tanha)
अविद्या (अविज्जा)
Ignorance (avijja)
दुःखको निरोधको आर्यसत्य (दुक्खनिरोध अरियसच्च)
The Noble Truth of the Cessation of Dukkha (dukkha nirodho ariya sacca)
निर्वाण
दुःखको निरोधतर्फ लैजाने मार्गको आर्यसत्य (दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च)—आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग। अट्ठकथाहरूले मार्गका आठ अङ्गलाई तीन खण्डमा समूहबद्ध गर्छन्:
The Noble Truth of the Path Leading to the Cessation of Dukkha (dukkha nirodha gamini patipada ariya sacca) — The Noble Eightfold Path. The Commentaries group the eight path factors into three divisions:
प्रज्ञा (पञ्ञा):
१. सम्यक् दृष्टि (सम्मादिट्ठि)
1. Right View (samma-ditthi)
चेतनापूर्वक गरिने कर्म (कम्म)
Intentional action (kamma)
कल्याणमित्रता (कल्याणमित्तता)
Admirable friendship (kalyanamittata)
२. सम्यक् सङ्कल्प (सम्मासङ्कप्प)
2. Right Resolve (samma-sankappo)
नैतिक आचरण (शील):
Virtue (sila):
३. सम्यक् वाणी (सम्मावाचा)
3. Right Speech (samma-vaca)
४. सम्यक् कर्मान्त (सम्माकम्मन्त)
4. Right Action (samma-kammanto)
५. सम्यक् आजीविका (सम्माआजीव)
5. Right Livelihood (samma-ajivo)
एकाग्रता (समाधि):
Concentration (samadhi):
६. सम्यक् व्यायाम (सम्मावायाम)
6. Right Effort (samma-vayamo)
७. सम्यक् स्मृति (सम्मासति)
7. Right Mindfulness (samma-sati)
८. सम्यक् समाधि (सम्मासमाधि)
8. Right Concentration (samma-samadhi)
झान
टिप्पणीहरू
Notes
१.
1.
शताब्दीयौँदेखि असङ्ख्य विद्यार्थीहरूले “सम्बोधि ‘अकस्मात्’ हुन्छ कि ‘क्रमिक’?” भन्ने प्रश्नसँग जुध्न समय र शक्ति खर्च गरेका छन्। त्रिपिटकका यी र अन्य पाठांशहरूले यस विषयमा बुद्धको आफ्नै दृष्टिकोण अत्यन्त प्रस्ट पार्छन्: बोधतर्फ अकस्मात् फड्को मार्न परिपक्व नहुन्जेल मन क्रमशः विकसित हुन्छ।
Countless students over the centuries have invested their time and energy grappling with the question, "Is Enlightenment 'sudden' or is it 'gradual'?" These and other passages from the Canon make the Buddha's own view on the matter quite clear: The mind develops gradually, until it is ripe to make that sudden leap to Awakening.
यो पनि हेर्नुहोस्: ठानिस्सरो भिक्खुको Refuge: An Introduction to the Buddha, Dhamma, and Sangha (शरण: बुद्ध, धर्म र संघको परिचय)।
See also: Refuge: An Introduction to the Buddha, Dhamma, and Sangha by Thanissaro Bhikkhu.